Hè cho mát, đông cho ấm —— Chawan đổi dáng theo mùa

Gallery Son Journal · về chawan theo mùa và công việc của Kato Takaya

Tương truyền, khi được hỏi về cốt lõi của chanoyu, con đường của trà, Sen no Rikyū đã trả lời giản dị đến mức khiến người hỏi ngỡ ngàng — hè cho mát, đông cho ấm. Đó là một trong những lời dạy được biết đến với tên gọi “bảy nguyên tắc của Rikyū”. Nghe như điều hiển nhiên, vậy mà câu ấy nói trọn mọi điều về trà. Và một trong những nơi lời dạy ấy được lặng lẽ gìn giữ, chính là chiếc chawan đang nằm trong tay ta lúc này. Chiếc bát đổi dáng theo mùa.

Chawan mùa hè —— nông và rộng

Mùa hè, nhất là vào độ nóng nhất từ tháng Bảy sang tháng Tám, người ta chuộng dùng hira-jawan, bát trà dáng dẹt. Nông và rộng như một chiếc đĩa, còn gọi là natsu-jawan, bát mùa hè. Không có quy định nào bắt buộc phải dùng nó. Nhưng lý do thì rõ ràng, nằm ở sự mát mẻ. Mặt trà càng mở rộng, hơi nóng càng thoát nhanh, chén trà nguội đi vừa độ. Giữa ngày nóng bức, điều ấy thật đáng quý. Phần mikomi rộng và nông trải màu xanh của trà vừa đánh ra khắp mặt bát, phô lớp bọt không hề giấu giếm. Một chiếc bát mở, không che đậy điều gì — đó là dáng vẻ tiếp khách của mùa hè. Đôi khi người ta cũng chọn bát thủy tinh hay bát màu sáng, để đưa cả sự mát mẻ vào tầm mắt.

Kato Takaya nói: “Bát mùa hè là bát mở. Đánh trà như thả trà lên bầu trời. Bát càng nông, đánh trà càng khó hơn đôi chút. Nhưng chính trong cái khó ấy, có sự mát lành của mùa hè.”

Chawan mùa đông —— sâu và hình trụ

Mùa đông, nhất là vào quãng lạnh nhất trong năm, từ giữa tháng Giêng sang tháng Hai, người ta dùng tsutsu-jawan, bát trà hình trụ. Cao, hẹp, đứng thẳng lên. Mục đích là sự ấm áp. Mặt trà càng nhỏ, càng sâu, hơi nóng càng khó thoát, chén trà giữ ấm được lâu. Chính chiếc bát cũng được tráng nước nóng trước khi đánh trà. Chiếc bát hẹp và sâu ấy, như một bếp lửa nhỏ giữa nhà, nằm trong đôi bàn tay đã lạnh. Đây là bát chỉ dành cho usucha, trà loãng, không dùng cho koicha, trà đặc. Tùy trường phái, trong trình tự đánh trà còn có việc vắt lại khăn chakin để làm bát ấm thêm, gọi là shibori-chakin — một động tác chu đáo, vì sự ấm áp.

Một năm mở ra, rồi khép lại

Phần lớn thời gian trong năm, người ta dùng chawan dáng wan-nari, dáng bát tròn đầy. Một hình dáng lòng sâu, hợp với mọi mùa. Rồi khi mùa xoay vần, chiếc bát đổi dáng như đang thở. Mùa đông, sâu xuống, khép lại, ôm lấy hơi ấm; hướng về mùa hè, nông dần, rộng dần, mở ra. Ngọn lửa trong trà thất cũng vậy. Mùa đông, lò ro được mở dưới sàn để sưởi ấm khách; mùa hè, lò furo đưa lửa ra xa, giữ hơi nóng cách khỏi khách. Sang tháng Mười, khi thu đã sâu, còn có cách bày gọi là nakaoki, đưa furo nhích lại gần phía khách một chút — ngọn lửa từ từ xích lại gần người. Cả bát lẫn lửa đều chuyển động theo bước đi của năm ấy.

Mát, ấm —— và sự chu đáo

Nhưng đây không chỉ là chuyện của nhiệt độ. Chọn bát hợp mùa là một sự chu đáo. Chủ nhà nghĩ đến cái nóng cái lạnh của ngày hôm ấy, nghĩ đến khách, rồi mới chọn bát. Không nói thành lời, chiếc bát truyền đi điều này — tôi đã nghĩ đến bạn, và nghĩ đến mùa này. Một chiếc bát trái mùa khiến ta có phần chưa yên lòng, là bởi chiếc bát vốn là một lá thư. Mang ra thứ gì, trọn tấm lòng của ngày hôm ấy nằm ở đó.

Kato nói: “Chọn bát là đón một mùa vào trong lòng bàn tay. Bát nông của mùa hè, bát sâu của mùa đông — cầm lên chiếc nào, mùa ấy cũng khẽ đến thật gần. Tôi làm bát với mong muốn người cầm cảm được núi, trăng và gió ở trong bát. Mùa cũng là một trong số đó.”

Từng mùa, từng mùa một

Nhật Bản có bốn mùa phân định rõ rệt. Hoa anh đào mùa xuân, tiếng ve râm ran mùa hè, lá đỏ mùa thu, tuyết mùa đông — lịch, thơ waka, ẩm thực, tất cả đều được xây dựng theo dòng chuyển dịch ấy. Chanoyu cũng là một trong số đó: tranh treo, hoa, bánh, cho đến chiếc bát, đều phản chiếu mùa của ngày hôm ấy. Bát gắn với mùa, đó là một phần trong nếp sống mà người Nhật đã cùng các mùa đi qua từ rất lâu. Dùng một chiếc chawan cho cả năm cũng được. Nhưng sở dĩ mùa hè ta muốn uống trà bằng bát mùa hè, mùa đông bằng bát mùa đông, là vì con người vốn sống cùng các mùa. Chiếc bát chỉ lặng lẽ kề bên dòng chuyển dịch ấy.

Kato Takaya kết lại: “Dùng một chiếc bát suốt cả năm cũng hay. Nhưng nếu đánh trà bằng những chiếc bát khác nhau theo mùa, vòng xoay của năm ấy sẽ được cảm nhận sâu hơn trong lòng bàn tay. Chiếc bát nối đời sống của ta với các mùa.”

Có thể chiêm ngưỡng chawan của Kato Takaya tại Gallery Son.