Sắc đen rút ra từ lửa trong một khoảnh khắc —— Seto-guro là gì

Gallery Son Journal · về Seto-guro và công việc của Kato Takaya

Phần lớn đồ gốm, sau khi lò được đóng lại, sẽ nguội dần trong hơn một ngày. Nhưng có một loại đồ gốm ra đời theo cách hoàn toàn ngược lại. Nó được giật ra khỏi lửa vào đúng khoảnh khắc nóng nhất, rồi nguội đi chỉ trong vài giây. Sắc đen của nó không phải được tô lên. Nó được bắt lấy. Đó là Seto-guro —— chiếc chawan đen tuyền ra đời ở Mino bốn trăm năm trước.

Hikidashi-guro —— rút ra từ lửa

Seto-guro còn có một tên gọi khác: hikidashi-guro (“sắc đen được rút ra”). Bởi ngay giữa lúc lò còn đang cháy đỏ, đúng khoảnh khắc nhiệt độ lên tới đỉnh —— khoảng một nghìn hai trăm độ —— người thợ dùng kẹp sắt rút chiếc bát ra qua một ô cửa nhỏ bên hông lò. Ô cửa ấy vốn được mở ra để nhìn xem lửa cháy ra sao. Người ta kể rằng, từ một lỗ hổng chỉ dành để ngó vào, một ngày nọ, sắc đen tuyền đã ra đời. Chiếc bát vừa được rút ra lập tức được nhúng vào nước và nguội đi trong khoảnh khắc. Lớp men là oni-ita, một loại men giàu sắt. Trong khoảnh khắc được rút khỏi lửa và làm nguội đột ngột ấy, chất sắt được cố định lại thành sắc đen sâu thẳm như hút lấy ánh nhìn.

Kato Takaya nói: “Mỗi lần nung, lò chỉ chứa được nhiều nhất ba chiếc, thường là hai. Trong số đó, chiếc ra đời thành Seto-guro chỉ có một. Tất cả được định đoạt vào khoảnh khắc chiếc kẹp giữ lấy bát. Tay run lên, là hết.”

Sắc đen định đoạt trong một khoảnh khắc

Vì sao phải rút ra và làm nguội đột ngột? Nếu để chiếc bát nguội dần bên trong lò, cũng lớp men sắt ấy sẽ ngả sang màu nâu đỏ. Sắc đen tuyền không ra đời trong sự chậm rãi. Chỉ khi chiếc bát bị tách khỏi lửa ở nơi nóng nhất và được làm nguội trong một hơi, sắc đen ấy mới được bắt lấy. Và cú sốc nhiệt dữ dội ấy làm chạy khắp mặt men những đường rạn mảnh gọi là kannyū. Không có cơ hội làm lại. Mở lò, rút bát, làm nguội —— chuỗi động tác ấy là một quyết định chỉ có một lần, không thể quay lui.

Sắc đen mà Rikyū yêu

Trong thời chỉ có những sắc đen pha đỏ, sắc đen sâu và đẹp của Seto-guro được các trà nhân đón nhận. Chiếc chawan Seto-guro mang tên Oharagi（小原木）, được cho là từng được chính Sen no Rikyū yêu quý, ngày nay vẫn được lưu giữ tại Fushin’an của phái Omotesenke như một Tài sản Văn hóa Quan trọng. Giản dị, tĩnh lặng, không chút tạo tác —— vẻ đẹp mà Rikyū xem là đỉnh cao của wabi nằm trong sắc đen này. Cách rút bát khỏi lửa để lấy sắc đen ấy cũng gần gũi với sắc đen của chén Raku. Sắc đen Raku được cả thế giới biết đến và Seto-guro này chia sẻ cùng một kỹ thuật của lửa, có thể gọi là những chiếc bát anh em. Dáng bát cũng riêng biệt. Vào thời mà bát tròn là lẽ thường, Seto-guro đứng đó với kodai thấp, thân bát hình nửa trụ, đầm chắc và mạnh mẽ. Vành miệng nhấp nhô, vẽ nên một “đường núi”. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York đang lưu giữ một chiếc chawan Seto-guro thời Momoyama mang tên Tettsui（鉄槌）.

Trắng và đen —— Shino và Seto-guro

Shino và Seto-guro là một cặp, cùng sinh ra từ ngọn lửa Mino. Sắc trắng của Shino nguội dần và chờ đợi điều lửa ban cho. Sắc đen của Seto-guro giật lấy từ lửa, bắt lấy trong một khoảnh khắc. Sắc trắng được ban cho, và sắc đen giành lấy. Cả hai đều từng biến mất khi bước vào thời Edo, và cả hai đều được Arakawa Toyozō hồi sinh vào đầu thời Shōwa, khi ông dựng lò bên cạnh những phế tích lò cổ ở Mino. Rồi cả hai đều được truyền từ tay này sang tay khác của những Báu vật Nhân văn Sống (Living National Treasure) —— Shino qua Suzuki Osamu, Seto-guro qua Kato Kōzō. Kato Takaya đã có dịp tiếp xúc trực tiếp với sự chỉ dạy của cả hai người, và giờ đây giữ cả sắc trắng lẫn sắc đen trong tay mình.

Kato nói: “Shino là chiếc bát của sự chờ đợi. Seto-guro là chiếc bát của sự quyết định. Một bên phó thác cho lửa, một bên giành lấy từ lửa. Tưởng như trái ngược, nhưng cả hai, cuối cùng, đều là chuyện tin vào lửa.”

Ngọn lửa chỉ đến một lần

Trong một chiếc chawan Seto-guro, một khoảnh khắc sẽ không bao giờ trở lại được giữ nguyên như nó vốn là. Sắc đen ấy là dấu vết của một quyết định duy nhất, không hề do dự.

Kato Takaya kết lại: “Khi chiếc kẹp giữ lấy bát và tôi rút nó ra khỏi lửa, không còn gì để phân vân nữa. Phân vân, sắc đen sẽ vẩn đục. Bốn mươi năm làm nghề, đến giờ, khoảnh khắc ấy vẫn là khoảnh khắc khiến tôi kính sợ nhất, và đẹp nhất. Tôi tin vào lửa, và để đôi tay chuyển động. Chỉ vậy thôi.”

Có thể chiêm ngưỡng Seto-guro của Kato Takaya tại Gallery Son.