บทความ: เครื่องปั้นดินเผา Shino คืออะไร —— เคลือบขาวชนิดแรกของญี่ปุ่น และเปลวไฟที่แต่งแต้มสีให้มัน
เครื่องปั้นดินเผา Shino คืออะไร —— เคลือบขาวชนิดแรกของญี่ปุ่น และเปลวไฟที่แต่งแต้มสีให้มัน
ในเครื่องปั้นดินเผาญี่ปุ่น มีสีขาวชนิดหนึ่งที่ไม่เปล่งประกาย มันนุ่ม ลุ่มลึก และมีน้ำหนักอ่อนแก่แผ่วบาง มากกว่าจะชวนให้นึกถึงพื้นผิวที่ผ่านการขัดเงา กลับใกล้เคียงกับหิมะยามพลบค่ำ หรือแสงจันทร์ที่ตกลงบนแผ่นกระดาษ ในบริเวณที่เคลือบบาง สีส้มอุ่นจะค่อย ๆ ปรากฏขึ้น ราวกับเปลวไฟได้ทิ้งลมหายใจไว้บนผิวภาชนะ นี่คือ Shino (เคลือบขาวชนิดแรกที่ถือกำเนิดขึ้นในญี่ปุ่น)——หนึ่งในเครื่องใช้ชาที่ผู้คนเฝ้าชื่นชมอย่างเงียบงันมาเนิ่นนานในประวัติศาสตร์แห่งชา
ก่อนจะมี Shino สีขาวมาจาก “ที่อื่น”
ตลอดหลายร้อยปี เครื่องถ้วยสีขาวที่งดงามที่สุดในญี่ปุ่นล้วนเป็นของนำเข้า เครื่องลายครามและศิลาดลจากจีนมีผิวเรียบเนียนและสมบูรณ์แบบ ทว่าในช่วงปลายศตวรรษที่ 16 ท่ามกลางขุนเขาแห่ง Mino ในพื้นที่ซึ่งปัจจุบันคือ Gifu ช่างปั้นได้ทำสิ่งที่ไม่เคยมีใครในญี่ปุ่นทำมาก่อน——พวกเขาสร้างสีขาวของตนเองขึ้นมา เฟลด์สปาร์ในท้องถิ่นถูกบดละเอียด แล้วนำไปเคลือบหนาบนเนื้อดิน mogusa (ดินสีอ่อนจาก Mino) เคลือบที่ได้มีความทึบ นุ่มนวล และสงบนิ่ง ห่างไกลจากความสมบูรณ์แบบใสดุจกระจกของเครื่องถ้วยจีน แต่กลับมีความอบอุ่นและความไม่แน่นอนที่ไม่มีวันเกิดซ้ำในแบบเดิม ซึ่งเครื่องถ้วยนำเข้าไม่อาจให้ได้ และนั่นเองคือสิ่งที่ทำให้ผู้รู้ด้านชาในยุคนั้น ผู้เริ่มเห็นคุณค่าของความไม่สมบูรณ์เหนือความสมบูรณ์ ต่างมอบใจให้แก่ Shino
Kato Takaya ผู้สร้างสรรค์ Shino มาอย่างต่อเนื่องยาวนานกว่าสี่สิบปี อธิบายเสน่ห์ของมันผ่านภาพเปรียบเพียงภาพเดียว
“สีขาวของจีนเหมือนกระจก ส่วนสีขาวของ Shino เหมือนหิมะ มันโอบรับแสงไว้อย่างอ่อนโยน และเก็บความอบอุ่นไว้ด้วย chawan Shino ไม่ใช่สิ่งที่มีไว้เพียงมอง หากเป็นสิ่งที่ต้องชะโงกมองลึกเข้าไปข้างใน” Kato Takaya กล่าว
Hi-iro (สีแห่งไฟ)
ทิวทัศน์บนผิว Shino ที่ผู้คนแสวงหามากที่สุด ไม่อาจวาดขึ้นด้วยพู่กัน ในบริเวณที่เคลือบขาวบางลง——ตรงขอบปาก แนวสัน และรอบฐาน——ธาตุเหล็กในเนื้อดินกับเปลวไฟสะท้อนรับกัน จนเกิดเป็นรอยไล่สีแดงส้มอันอบอุ่น นี่คือ hi-iro (สีแดงอมส้มที่เกิดจากไฟระหว่างการเผา) มันจะไม่เกิดซ้ำในแบบเดิมอีก และไม่อาจบังคับให้ปรากฏได้ตามใจ ระหว่างการเผา เคลือบหนาจะเกิดฟองและหดตัว ทิ้งรูเล็กละเอียดคล้ายผิวส้มยูซุไว้บนพื้นผิว เมื่อรับแสง รายละเอียดเหล่านี้จะเผยให้เห็นมิติอันมีชีวิต สำหรับสายตาของผู้รู้ นี่ไม่ใช่ความบกพร่อง หากคือบริเวณที่ภาชนะมีชีวิตอยู่อย่างเต็มเปี่ยมที่สุด
“ผมไม่อาจเป็นผู้กำหนด hi-iro ได้” Kato กล่าว “สิ่งที่ผมทำได้มีเพียงจัดรูป chawan ให้พร้อม ทาเคลือบบางลงตรงจุดที่ผมตั้งใจว่า ‘ตรงนี้’ แล้วมอบสิ่งที่เหลือให้แก่เตา เมื่อรอยสีปรากฏขึ้น——เมื่อสีขาวเปิดออก และความอบอุ่นเผยผ่านขึ้นมา——นั่นคือคำตอบจากไฟ ผมใช้เวลาทั้งชีวิตเพื่อเรียนรู้ว่าจะตั้งคำถามนั้นให้ดีได้อย่างไร”
ภาพเขียนแรกบนผืนดินของญี่ปุ่น
Shino ยังมีความภาคภูมิใจอันสงบนิ่งอยู่อีกประการหนึ่ง บนภาชนะหลายชิ้น ลวดลายเรียบง่ายอย่างต้นกก สะพาน ใบหญ้า และพระจันทร์ครึ่งดวง ถูกเขียนลงบนเนื้อดินด้วยแร่เหล็ก ก่อนเคลือบทับด้วยสีขาว ลวดลายเหล่านั้นค่อย ๆ ลอยขึ้นสู่ผิวอย่างเลือนราง ราวกับมองผ่านม่านหมอก เชื่อกันว่านี่คือหนึ่งในความพยายามแรกของประวัติศาสตร์เครื่องปั้นดินเผาญี่ปุ่น ที่วาดลวดลายไว้ใต้ชั้นเคลือบ เพราะเคลือบหนาช่วยลดทอนรายละเอียด ภาพบน Shino จึงมิได้ประณีตซับซ้อน หากเรียบง่ายและเปี่ยมด้วยนัย——เป็นเพียงไม่กี่จังหวะพู่กันที่มอบส่วนต่อจากนั้นให้ผู้ชมเป็นผู้เติมเต็ม nezumi-shino (Shino สีเทาที่สร้างลวดลายด้วยการขูดชั้นดินแต่งผิวที่มีแร่เหล็ก) และ beni-shino (Shino ที่มีโทนแดง) ก็อยู่ในตระกูลเดียวกันนี้
ภาชนะที่เลือนหาย และหวนกลับคืนมา
ช่วงเวลาของ Shino นั้นสั้นนัก เมื่อต้นศตวรรษที่ 17 เตา anagama (เตาอุโมงค์ห้องเดี่ยว) แบบเก่าค่อย ๆ ถูกแทนที่ด้วยเตาปีนเขาหลายห้อง Oribe ก็เริ่มรุ่งเรือง ขณะที่ Shino ค่อย ๆ ถอยหายไป——วิธีการสร้างมันถูกลืมเลือนยาวนานถึงสามร้อยปี ผลงานที่ดีที่สุดในบรรดาสิ่งซึ่งยังคงหลงเหลืออยู่ กลายเป็นสมบัติล้ำค่า chawan Shino ที่เรียกว่า Unohanagaki ปัจจุบันได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสมบัติแห่งชาติของญี่ปุ่น และเป็นหนึ่งใน chawan ที่ถือกำเนิดในญี่ปุ่นเพียงไม่กี่ใบซึ่งได้รับการยกย่องในระดับนี้ ต่อมาในช่วงต้นยุค Shōwa ช่างปั้น Arakawa Toyozō ได้ศึกษาชิ้นส่วนเครื่องปั้นจากเตาโบราณใน Mino และนำเคลือบที่สูญหายไปกลับมามีชีวิตอีกครั้ง ด้วยการเผาตามวิธีดั้งเดิม ภายหลังเขาได้รับการยกย่องเป็นศิลปินผู้สืบทอดมรดกทางวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิตอยู่ (Living National Treasure) เส้นทางที่เขาเปิดขึ้นใหม่ ได้รับการส่งต่อจากมือหนึ่งสู่อีกมือหนึ่งเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน Kato Takaya เรียนรู้ Shino โดยตรงจาก Suzuki Osamu——ผู้ได้รับการยกย่องเป็นศิลปินผู้สืบทอดมรดกทางวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิตอยู่ในสายงาน Shino——และทุกวันนี้เขายังคงสร้างสรรค์ผลงานอยู่ภายในสายธารแห่งการสืบทอดนั้น
Shino ในปัจจุบัน
การสร้าง Shino ในวันนี้ ไม่ได้หมายถึงการลอกเลียน chawan แห่งยุค Momoyama หากคือการรักษาจิตวิญญาณของมันไว้ข้างเปลวไฟ
“ช่างปั้นในอดีตไม่ได้พยายามทำให้ตนเองกลายเป็นประเพณี” Kato กล่าว “พวกเขากำลังค้นหาสิ่งใหม่——สีขาวที่ไม่มีใครเคยเห็น ผมอยากยืนอยู่ข้างพวกเขา ไม่ใช่ยืนอยู่ด้านหลัง ทุกครั้งที่เผาเตา ผมยังคงเฝ้ารอดูว่าไฟจะมอบอะไรให้ แม้ผ่านมากว่าสี่สิบปี ช่วงเวลานั้นก็ยังงดงามที่สุด——เมื่อเตาเปิดออก และสีขาวนั้น อบอุ่น”
สามารถชมผลงาน Shino ของ Kato Takaya ได้ที่ Gallery Son