พลิก chawan กลับด้าน — ร่องรอยของมือช่างชั้นครูซ่อนอยู่ที่ใด

Gallery Son Journal · วิธีมอง chawan และงานของ Kato Takaya

เมื่อผู้รู้เรื่องชาหยิบ chawan ใบหนึ่งที่สะดุดใจขึ้นมา สิ่งแรกที่มักทำแทบทุกครั้งคือ — ค่อย ๆ พลิกถ้วยกลับด้าน สิ่งที่เขามองก่อน ไม่ใช่ด้านหน้า ไม่ใช่ลวดลาย หากเป็นวงเท้าเล็ก ๆ ใต้ถ้วย ซึ่งจะหายลับไปทันทีเมื่อวางลงบนเสื่อทาทามิ พ่อค้าศิลปวัตถุโบราณรู้จักกิริยานี้ดี เหตุใดคำตอบจึงซ่อนอยู่ในส่วนที่มองไม่เห็น และแท้จริงแล้ว การ “มอง” chawan หมายถึงอะไร

Kodai — จุดที่มือไม่อาจซ่อนตัว

วงเท้ากลมที่รองรับก้นถ้วยเรียกว่า kodai หรือส่วนฐานของ chawan เมื่อถ้วยถูกจัดแสดง kodai จะหายไปจากสายตา ทว่าสำหรับผู้ที่รู้จักพินิจภาชนะ ส่วนนี้กลับเป็นจุดที่สำคัญที่สุด เหตุผลง่ายมาก เพราะ kodai เก็บร่องรอยมือของผู้สร้างไว้อย่างตรงไปตรงมา หลังจากขึ้นรูปถ้วยแล้ว ช่างจึงค่อยกลึงแต่ง kodai รอยหมุนจากแป้นขึ้นรูปและรอยของเครื่องมือจึงประทับอยู่ตรงนั้นโดยไม่มีสิ่งใดปกปิด

ในโลกของชา เชื่อกันมาแต่โบราณว่า kodai ควรถูกกลึงอย่างมั่นคงและฉับไว ด้วยจำนวนจังหวะให้น้อยที่สุด ไม่ควรแก้ไขซ้ำแล้วซ้ำเล่า การเคลื่อนไหวที่เด็ดขาดและไม่อาจย้อนกลับเช่นนั้น ก่อให้เกิดเสน่ห์ที่ไม่สามารถทำซ้ำได้ และไม่ได้ถูกวางแผนไว้ทั้งหมด หากภายหลังพยายาม “สร้าง” ความเป็นธรรมชาติเช่นนั้นขึ้นมา ผู้ที่มองเป็นย่อมสังเกตเห็น

Kato Takaya กล่าวว่า “kodai โกหกไม่ได้ ยิ่งพยายามจัดให้เรียบร้อยเท่าไร มันก็ยิ่งสูญเสียชีวิตไป ผมเพียงวางเครื่องมือลงตามทิศที่ดินอยากเคลื่อนไป สิ่งที่เหลืออยู่ คือมือของวันนั้น และไฟจากอีกหลายวันต่อมา”

Kuchizukuri — จุดที่ริมฝีปากสัมผัส

ขอบของถ้วยเรียกว่า kuchizukuri หรือรูปทรงของปากถ้วย เป็นบริเวณที่ริมฝีปากของผู้ดื่มสัมผัสโดยตรง มีทั้ง ubaguchi ซึ่งโอบเข้าด้านในเล็กน้อย hatazori ซึ่งโค้งผายออกด้านนอก และ yamamichi ซึ่งสูงต่ำอย่างนุ่มนวลราวกับทางเดินบนภูเขา — รูปทรงของขอบถ้วยเป็นสิ่งกำหนดสีหน้าและบุคลิกของ chawan การค้นพบปากถ้วยที่ตนเองชอบ จึงเป็นหนึ่งในความรื่นรมย์ของการชื่นชมถ้วยชา ขณะเดียวกัน ส่วนนี้ก็คือการใช้งานอย่างแท้จริง ต้องเรียบพอที่จะเช็ดด้วยผ้าชา และอ่อนโยนพอเมื่อสัมผัสริมฝีปาก ความงามและความสบายในการใช้ อยู่ร่วมกันบนขอบเส้นเดียว

Mikomi — จุดที่ชาพำนัก

แอ่งด้านในที่มองเห็นจากเบื้องบนเรียกว่า mikomi หรือพื้นที่ภายในของ chawan ส่วนจุดที่ลึกที่สุดตรงกลางเรียกว่า chadamari หรือบริเวณที่น้ำชาค่อย ๆ รวมตัว ที่นี่คือจุดซึ่งแปรงชาเคลื่อนไหว ชาถูกตีขึ้น และสีเขียวอ่อนค่อย ๆ สงบนิ่งลงในท้ายที่สุด น้ำเคลือบไหลลงมารวมตัวตรงนี้ วาดลวดลายที่ไม่มีใครคาดเดาได้ทั้งหมด บางครั้งรอยแตกลายละเอียดของ kannyū ซึ่งเกิดขึ้นบนชั้นเคลือบ ก็สะท้อนแสงขึ้นมาอย่างแผ่วเบา ภายในถ้วยหนึ่งใบ มีภูมิทัศน์เล็ก ๆ ซ่อนอยู่

น้ำหนักในอุ้งมือ

ยังมีบางสิ่งที่ภาพถ่ายไม่อาจถ่ายทอดได้เลย นั่นคือน้ำหนักและความสมดุล chawan ที่ดี เมื่อประคองด้วยสองมือ จะวางตัวลงในอุ้งมืออย่างเป็นธรรมชาติ ไม่หนักเกินไป ไม่เอนเอียง และตั้งอยู่อย่างสงบตลอดเวลาที่ตีชา สิ่งนี้ไม่มีทางเข้าใจได้ จนกว่าจะได้ถือด้วยตนเอง เพราะเหตุนี้ ผู้ที่มีสายตาผ่านการฝึกฝนจึงไม่ได้เชื่อมั่นในรูปทรงสมมาตรอันไร้ที่ติบนหน้าจอเสมอไป ความเรียบร้อย กับการมีชีวิตอยู่ เป็นคนละสิ่งกัน

Keshiki — ความต่างระหว่างความไม่สมบูรณ์กับสีหน้าที่มีชีวิต

สายตาที่แท้จริงอยู่ตรงนี้ทั้งหมด เมื่อชั้นเคลือบหยุดลงตรงขอบ เกิดการรวมตัวเล็กน้อย แล้วเผยให้เห็นเนื้อดิน — ความเปลี่ยนแปลงเช่นนี้เรียกว่า keshiki หรือ “ภูมิทัศน์” ที่ปรากฏขึ้นบนผิวภาชนะจากดิน เคลือบ และไฟ การคิดว่าเคลือบที่สม่ำเสมอทั้งหมดหมายถึงคุณภาพสูง เป็นความเข้าใจคลาดเคลื่อนที่พบได้บ่อยที่สุด ตรงกันข้าม ภาชนะที่มีความเปลี่ยนแปลงบนผิวต่างหาก ที่ทำให้สายตาหวนกลับไปมองซ้ำแล้วซ้ำเล่า

สิ่งสำคัญคือ ความไม่สม่ำเสมอนั้นมีเจตนาและยังคงมีชีวิตอยู่หรือไม่ หรือเป็นเพียงความลวก ๆ หรือเป็น “ความเป็นธรรมชาติ” ที่จงใจปรุงแต่งขึ้น แม้ศูนย์กลางของ kodai จะคลาดไปเล็กน้อย หากถ้วยยังตั้งได้อย่างมั่นคง นั่นก็ไม่ใช่หลักฐานของการละเลย หากเป็นร่องรอยของมือมนุษย์ สายตาที่แน่นอนจะอ่านสิ่งนี้ออก

Kato กล่าวว่า “ผมไม่ได้มุ่งไปสู่ความสมบูรณ์แบบ และไม่ได้พยายามปิดบังความไม่สมบูรณ์ ผมปล่อยให้สีหน้าที่ไฟมอบไว้คงอยู่ตามที่มันเป็น ความงามของ kintsugi หรือการซ่อมภาชนะที่แตกด้วยทอง ก็เกิดจากเหตุผลเดียวกัน ไม่มีสิ่งใดถูกซ่อน และภาชนะยังคงดำเนินต่อไป”

สิ่งที่พำนักอยู่ในบริเวณซ่อนเร้น

เมื่อ chawan ถูกจัดแสดง kodai จะนอนอยู่ในเงามืด แต่สำหรับผู้ที่รู้วิธีมอง กลับเป็นตรงนั้นเองที่เผยสิ่งลึกซึ้งที่สุด การรู้ว่า ในส่วนที่ไม่มีใครมองเห็น ยังมีมือที่มั่นคงทำงานอยู่อย่างซื่อตรง — จากตรงนั้นจึงเกิดความรู้สึกที่ชาวญี่ปุ่นเรียกว่า yūgen หรือความลุ่มลึกที่สัมผัสได้จากสิ่งซึ่งมิได้เผยตัวออกมาทั้งหมด

ท้ายที่สุด Kato Takaya กล่าวไว้ว่า “ส่วนที่ไม่มีใครมองเห็น คือส่วนที่ผมทำอย่างประณีตที่สุด อาจไม่มีใครกล่าวชื่นชมมัน แต่ผู้ที่เข้าใจย่อมเข้าใจ ผมคิดว่าภาชนะหนึ่งใบ ถูกสร้างขึ้นจากความซื่อตรงเช่นนั้น”

สามารถชม chawan ของ Kato Takaya ได้ที่ Gallery Son