Vẻ đẹp của vầng trăng sau mây — wabi-sabi và một chén trà

Gallery Son Journal · wabi-sabi và tác phẩm của Kato Takaya

Ngày nay, wabi-sabi (vẻ đẹp của sự giản dị và dấu vết thời gian) đã trở thành một khái niệm được sử dụng trên khắp thế giới. Người ta thường dịch nó là “vẻ đẹp của sự không hoàn hảo”. Thế nhưng, cách dịch ấy hầu như không chạm tới ý nghĩa thực sự của nó. Người ta kể rằng Murata Jukō, bậc trà nhân thời Muromachi, từng nói rằng chính vầng trăng thấp thoáng qua khoảng hở giữa những đám mây mới khiến lòng người rung động hơn vầng trăng hiện rõ trên bầu trời không gợn mây. Không phải vầng trăng tròn hoàn mỹ, mà là vầng trăng đang ẩn mình. Ý nghĩa đích thực của wabi-sabi nằm trong chính cảm nhận ấy, và không nơi nào nó hiện diện rõ ràng hơn trong một chén trà.

wabi và sabi — hai từ khác nhau

Ban đầu, wabi-sabi vốn là hai từ khác nhau. wabi là sự giản dị, đồng thời là cảm giác viên mãn lặng lẽ nảy sinh ngay trong những điều còn thiếu. Không xem sự mộc mạc là nghèo nàn, cũng không bận lòng vì điều mình chưa đạt tới — trạng thái an nhiên ấy chính là wabi. Còn sabi là vẻ đẹp được thời gian bộc lộ. Đó là chiều sâu mà những gì đã cũ, đã được sử dụng và đã phong hóa theo năm tháng mang theo, một chiều sâu mà những vật mới không có. Hai khái niệm ấy hòa quyện với nhau và trở thành cột sống của mỹ học chanoyu (con đường của trà).

Từ sự hoàn mỹ của karamono đến những chiếc chén không trọn vẹn

Cảm nhận ấy ra đời từ một bước chuyển lớn. Trong thời Muromachi, chanoyu xem những món karamono (đồ vật nghệ thuật từ Trung Hoa) hoàn mỹ được mang từ Trung Hoa sang là chuẩn mực cao nhất. Sau đó, Murata Jukō khởi xướng wabi-cha, chủ ý sử dụng những chén trà Triều Tiên và đồ Nhật Bản giản dị, thô mộc, đôi khi không còn trọn vẹn. Ông đã biến việc thưởng trà từ sự phô bày của cải thành một thực hành của sự khiêm nhường và tinh thần “ở đây, ngay lúc này”. Về sau, Sen no Rikyū được cho là người đã đưa tinh thần ấy đến chỗ viên mãn. Ông gạt bỏ những trà cụ xa hoa, lược đi những động tác và trang trí không cần thiết, đồng thời lựa chọn những chiếc chén trà mộc mạc như Raku. Người ta cũng truyền lại rằng ông trân trọng hoa dại hơn những loài hoa được vun trồng.

Không phải chính sự không hoàn hảo — mà là thoáng thấy điều không nhìn thấy

Ở đây, có một ngộ nhận rất phổ biến cần được làm sáng tỏ. wabi-sabi không phải là câu chuyện nói rằng “khuyết điểm là đẹp”. Nó cũng không phải là việc ngắm nhìn sự sứt mẻ hay biến dạng chỉ vì bản thân chúng. Bản chất nằm ở chỗ — thông qua sự không hoàn hảo ấy, ta bất chợt thoáng thấy một điều vốn không hiện ra trên bề mặt. Vầng trăng sau mây chạm đến lòng người hơn trăng tròn bởi phần bị che khuất được chính tâm trí của người ngắm tự hoàn thiện. Một chiếc chén quá hoàn chỉnh sẽ không kể điều gì. Còn một chiếc chén có đôi chút không đồng đều lại để người ngắm nhìn sâu hơn vào phía bên trong.

Kato Takaya nói: “Tôi không bao giờ cố ý làm cho hình dáng bị biến đổi. Nếu ‘tạo ra’ sự biến dạng, thì nó sẽ trở thành giả tạo. Chỉ khi tôi phó thác cho đất và cho lửa, để những biến chuyển ấy tự nhiên hình thành, thì chiều sâu mới thực sự hiện diện ở đó. Người xem đang nhìn vào chính chiều sâu ấy.”

wabi-sabi do lửa vẽ nên

Chính vì vậy, Shino và Seto-guro mang wabi-sabi không phải như một thứ trang trí, mà như một sự thật. Màu lửa (hiiro) hiện lên nhè nhẹ trên sắc trắng của Shino không phải là thứ được cố ý vẽ ra, mà là điều được lửa ban tặng. Màu đen của Seto-guro được định hình trong khoảnh khắc tác phẩm được lấy ra ở nhiệt độ cao nhất. Hai phía không hoàn toàn đồng đều, và không có hai tác phẩm nào giống hệt nhau. Những điều ấy không phải là điểm thiếu sót, mà là bằng chứng rằng chiếc chén ấy chỉ một lần duy nhất được sinh ra trên thế gian này. Và sabi thì vẫn còn ở phía trước. Chiếc chén sẽ được sử dụng, được rửa, đi qua năm tháng, rồi lặng lẽ trưởng thành trong đôi tay của người sở hữu.

Kato Takaya nói: “Chén trà chỉ thực sự hoàn thành sau khi rời khỏi tay tôi. Chỉ khi được sử dụng và đi qua thời gian, sabi mới bắt đầu hiện ra. Những gì tôi làm chỉ là sự khởi đầu. Phần tiếp theo sẽ được vẽ nên bởi người sở hữu nó và bởi năm tháng.”

Không phải một phong cách, mà là một cách nhìn thế giới

wabi-sabi không phải là một phong cách nội thất, cũng không phải là một từ ngữ thời thượng. Đó là một cách đối diện với thế giới. Trong những gì không trọn vẹn, những gì đổi thay, những gì rồi một ngày sẽ mất đi — ta lại nhìn thấy một vẻ đẹp sâu hơn. Cầm một chén trà trong tay cũng là, dù chỉ trong chốc lát, biến cách nhìn ấy thành của chính mình.

Kato Takaya kết lại: “Không phải vì không hoàn hảo mà trở nên đẹp. Những gì không hoàn hảo đẹp bởi vì chúng đang sống. Tôi nghĩ chén trà cũng vậy, con người cũng vậy.”

Các tác phẩm Shino và Seto-guro của Kato Takaya có thể được chiêm ngưỡng tại Gallery Son.