Gốm Shino là gì —— Lớp men trắng đầu tiên của Nhật Bản và ngọn lửa nhuộm màu cho nó

Trong gốm Nhật Bản có một sắc trắng không ánh lên. Mềm mại, sâu lắng, phảng phất những chuyển sắc rất nhẹ, nó gần với tuyết lúc hoàng hôn hay ánh trăng rơi trên mặt giấy hơn là một bề mặt đã được đánh bóng. Ở nơi lớp men phủ mỏng, sắc cam ấm khẽ hiện lên, như thể ngọn lửa đã để lại hơi thở của mình trên bề mặt. Đó là Shino (lớp men trắng đầu tiên do Nhật Bản tạo ra)——một trong những loại đồ gốm được âm thầm ngưỡng vọng nhất trong lịch sử trà đạo.

Trước khi có Shino, sắc trắng đến từ “một nơi khác”

Suốt nhiều thế kỷ, những đồ gốm trắng đẹp nhất tại Nhật Bản đều là hàng nhập khẩu. Đồ sứ và men ngọc từ Trung Quốc nhẵn mịn và hoàn hảo. Thế rồi vào cuối thế kỷ 16, giữa vùng núi Mino, thuộc Gifu ngày nay, những người thợ gốm đã làm được điều chưa từng có ai tại Nhật Bản thực hiện——họ tạo ra sắc trắng của riêng mình. Đá trường thạch tại địa phương được nghiền nhỏ, rồi phủ dày lên nền đất mogusa (loại đất sét sáng màu của Mino). Lớp men ấy đục, ẩm dịu và trầm tĩnh, hoàn toàn xa lạ với vẻ hoàn hảo trong veo như thủy tinh của đồ gốm Trung Quốc. Thay vào đó là một hơi ấm mà đồ nhập khẩu không có, cùng tính bất định không bao giờ lặp lại hoàn toàn. Và chính điều ấy đã chạm đến những trà nhân đương thời, những người đang bắt đầu trân trọng sự không hoàn hảo hơn là vẻ hoàn mỹ.

Kato Takaya, người đã liên tục làm Shino hơn bốn mươi năm, diễn tả sức cuốn hút ấy bằng một hình ảnh.

Hi-iro (sắc lửa)

Cảnh sắc được khao khát nhất trên Shino không thể vẽ nên bằng bút. Ở những nơi lớp men trắng được phủ mỏng——miệng chén, đường gờ và quanh chân đế——sắt trong đất cộng hưởng với ngọn lửa, làm hiện lên một quầng cam đỏ ấm áp. Đó là hi-iro (sắc đỏ cam do lửa tạo nên trong quá trình nung). Nó không bao giờ lặp lại, cũng không thể bị buộc phải xuất hiện theo ý muốn. Trong khi nung, lớp men dày sủi bọt rồi co lại, để lại những lỗ nhỏ li ti như bề mặt quả yuzu, bắt lấy ánh sáng. Trong mắt người am hiểu, đó không phải là những điểm kém hoàn chỉnh, mà là nơi chiếc chawan biểu lộ sức sống rõ rệt nhất.

Những hình vẽ đầu tiên trên đất Nhật Bản

Shino còn mang một niềm kiêu hãnh lặng lẽ khác. Trên nhiều đồ vật, những họa tiết giản dị như lau sậy, cây cầu, cỏ và trăng bán nguyệt được vẽ bằng chất liệu sắt lên thân đất mộc, rồi phủ men trắng lên trên. Các họa tiết khẽ nổi lên dưới bề mặt, như được nhìn xuyên qua màn sương. Đây được cho là một trong những thử nghiệm đầu tiên trong lịch sử gốm Nhật Bản về việc vẽ hình bên dưới lớp men. Vì lớp men dày làm mềm các chi tiết, hình vẽ trên Shino không cầu kỳ hay chính xác tuyệt đối, mà giản lược và giàu gợi mở——chỉ vài nét, để phần tiếp theo được trao lại cho người ngắm. Nezumi-shino (Shino xám với họa tiết được tạo bằng cách cạo lớp engobe chứa sắt) và beni-shino (Shino mang sắc đỏ) cũng thuộc cùng một dòng này.

Một dòng gốm biến mất rồi trở lại

Thời kỳ của Shino diễn ra rất ngắn. Khi những lò anagama (lò đường hầm một buồng) cổ dần được thay thế bằng lò leo nhiều buồng vào đầu thế kỷ 17, Oribe nổi lên, còn Shino lùi dần vào quên lãng——kỹ thuật chế tác của nó bị thất truyền suốt ba trăm năm. Những tác phẩm xuất sắc nhất còn sót lại đã trở thành báu vật. Chawan Shino mang tên Unohanagaki ngày nay là Quốc bảo của Nhật Bản, đồng thời là một trong số rất ít chawan được làm tại Nhật Bản nhận danh hiệu này. Vào đầu thời kỳ Shōwa, nghệ nhân gốm Arakawa Toyozō nghiên cứu những mảnh gốm từ các lò cổ ở Mino, rồi dùng kỹ thuật xưa để nung lại và hồi sinh lớp men từng bị thất truyền. Về sau, ông được tôn vinh là Báu vật Nhân văn Sống (Living National Treasure). Con đường ông khai mở lại từ đó đã được truyền từ tay người này sang tay người khác. Kato Takaya trực tiếp học Shino từ Suzuki Osamu——một Báu vật Nhân văn Sống của dòng Shino——và ngày nay vẫn sáng tác trong chính mạch truyền thừa ấy.

Shino hôm nay

Làm Shino trong hiện tại không có nghĩa là sao chép những chawan của thời Momoyama. Đó là tiếp tục gìn giữ tinh thần của chúng bên cạnh ngọn lửa.

Có thể chiêm ngưỡng các tác phẩm Shino của Kato Takaya tại Gallery Son.