ความงดงามของพระจันทร์ที่ซ่อนอยู่หลังเมฆ — wabi-sabi และถ้วยชาหนึ่งใบ

Gallery Son Journal · wabi-sabi และผลงานของ Kato Takaya

ปัจจุบัน wabi-sabi (ความงามที่เกิดจากความเรียบง่ายและร่องรอยของกาลเวลา) ได้กลายเป็นคำที่ผู้คนทั่วโลกใช้กันอย่างแพร่หลาย โดยมากมักแปลว่า “ความงามของความไม่สมบูรณ์แบบ” แต่คำแปลนั้นแทบไม่ได้สะท้อนความหมายที่แท้จริงเลย มีการเล่าขานกันว่า Murata Jukō นักชงชาแห่งยุค Muromachi เคยกล่าวไว้ว่า แทนที่จะเป็นพระจันทร์ที่ส่องสว่างอยู่บนท้องฟ้าอันไร้เมฆ พระจันทร์ที่โผล่ให้เห็นผ่านช่องว่างของก้อนเมฆต่างหากที่สามารถสะเทือนใจผู้คนได้ ไม่ใช่พระจันทร์เต็มดวงอันสมบูรณ์แบบ หากแต่เป็นพระจันทร์ที่ซ่อนเร้นอยู่ ความหมายที่แท้จริงของ wabi-sabi ซ่อนอยู่ในความรู้สึกเช่นนี้ และไม่มีที่ใดที่มันจะปรากฏชัดเจนไปกว่าภายในถ้วยชาเพียงใบเดียว

wabi และ sabi — สองคำที่แตกต่างกัน

เดิมที wabi-sabi ประกอบด้วยคำสองคำที่มีความหมายต่างกัน wabi คือความเรียบง่าย และความอิ่มเอมอันสงบที่เกิดขึ้นท่ามกลางความไม่ครบพร้อม เป็นความรู้สึกที่ไม่เห็นว่าความเรียบง่ายคือความยากจน และไม่ทุกข์ใจกับสิ่งที่ยังไปไม่ถึง ความสงบนิ่งเช่นนั้นเองคือ wabi ส่วน sabi คือความงามที่ค่อย ๆ ปรากฏขึ้นตามกาลเวลา เป็นความลุ่มลึกที่เกิดจากสิ่งซึ่งผ่านความเก่า การใช้งาน และการเปลี่ยนแปลงตามธรรมชาติ จนมีมิติที่สิ่งใหม่ไม่อาจมีได้ เมื่อทั้งสองหลอมรวมกัน จึงกลายเป็นแก่นสำคัญของสุนทรียภาพแห่ง chanoyu (วิถีแห่งชา)

จากความสมบูรณ์แบบของ karamono สู่ภาชนะที่ไม่ครบพร้อม

ความรู้สึกเช่นนี้ถือกำเนิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ ในยุค Muromachi วงการ chanoyu ยกย่อง karamono (เครื่องศิลป์ที่นำเข้าจากจีน) ซึ่งเป็นภาชนะอันสมบูรณ์แบบจากจีนว่าเป็นสิ่งสูงสุด ต่อมา Murata Jukō ได้เริ่มต้น wabi-cha (รูปแบบการชงชาแบบ wabi) โดยตั้งใจเลือกใช้ถ้วยชาจากเกาหลีและภาชนะของญี่ปุ่นที่เรียบง่าย ผิวสัมผัสหยาบ และบางครั้งก็ไม่ครบพร้อม เขาเปลี่ยนการดื่มชาจากการแสดงฐานะและความมั่งคั่ง ให้กลายเป็นการปฏิบัติแห่งความถ่อมตน และการมีสติอยู่กับ “ที่นี่และเวลานี้” ต่อมา Sen no Rikyū ได้รับการกล่าวขานว่าเป็นผู้ทำแนวทางนี้ให้ถึงจุดสูงสุด เขาละทิ้งเครื่องใช้ที่หรูหรา ตัดทอนกิริยาและการประดับตกแต่งที่ไม่จำเป็น และเลือกใช้ถ้วยชาอันเรียบง่ายอย่าง Raku อีกทั้งยังมีการเล่าขานว่า เขาให้คุณค่ากับดอกไม้ป่ามากกว่าดอกไม้ที่มนุษย์ปลูกขึ้นเอง

ไม่ใช่ความไม่สมบูรณ์แบบนั้นเอง — หากคือการมองเห็นสิ่งที่ซ่อนอยู่

ก่อนอื่น อยากคลี่คลายความเข้าใจผิดที่พบได้บ่อยที่สุดเสียก่อน wabi-sabi ไม่ได้หมายความว่า “สิ่งที่ไม่สมบูรณ์แบบนั้นงดงาม” และไม่ได้หมายถึงการชื่นชมความไม่ครบพร้อมหรือความแปรผันของรูปทรงในตัวมันเอง แก่นแท้ของมันคือ การที่เราสามารถมองผ่านความไม่สมบูรณ์นั้น แล้วแวบหนึ่งก็ได้เห็นบางสิ่งที่ไม่ได้เผยออกมาบนพื้นผิว พระจันทร์ที่ซ่อนอยู่หลังเมฆสามารถสะเทือนใจยิ่งกว่าพระจันทร์เต็มดวง เพราะผู้มองเป็นผู้เติมเต็มส่วนที่ถูกซ่อนไว้ด้วยหัวใจของตนเอง ภาชนะที่สมบูรณ์แบบเกินไปไม่ได้บอกเล่าอะไรเลย แต่ภาชนะที่มีความไม่สม่ำเสมออยู่เพียงเล็กน้อย กลับเปิดโอกาสให้ผู้มองได้มองลึกเข้าไปถึงสิ่งที่อยู่ภายใน

Kato Takaya กล่าวว่า “ผมไม่เคยจงใจสร้างความแปรผันขึ้นมาเอง หาก ‘สร้าง’ ความแปรผันขึ้นโดยตั้งใจ มันก็จะกลายเป็นเรื่องไม่จริงใจ เมื่อผมมอบทุกอย่างให้กับดินและไฟ แล้วความแปรผันนั้นถือกำเนิดขึ้นเองตามธรรมชาติ มีเพียงตรงนั้นเท่านั้นที่ความลุ่มลึกจะถือกำเนิด ผู้ที่มองผลงาน กำลังมองลึกเข้าไปถึงความลุ่มลึกนั้น”

ไฟที่วาด wabi-sabi

ด้วยเหตุนี้เอง Shino และ Seto-guro จึงมิได้มี wabi-sabi เป็นเพียงเครื่องประดับ หากแต่มีอยู่ในฐานะ “ความจริง” สีที่เกิดจากไฟ (hiiro) ซึ่งปรากฏอย่างแผ่วเบาบนพื้นขาวของ Shino มิใช่สิ่งที่วาดขึ้นโดยเจตนา แต่เป็นสิ่งที่ไฟมอบให้ สีดำของ Seto-guro ถูกกำหนดขึ้นในชั่วขณะที่นำผลงานออกจากเตาด้วยอุณหภูมิสูงสุด แต่ละด้านไม่เหมือนกัน และไม่มีผลงานสองชิ้นใดเหมือนกัน สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ข้อบกพร่อง หากเป็นหลักฐานว่าถ้วยชาใบนั้นได้ถือกำเนิดขึ้นบนโลกนี้เพียงครั้งเดียว และ sabi ยังไม่สิ้นสุดเพียงเท่านั้น ถ้วยชาจะถูกใช้งาน ถูกล้าง ผ่านกาลเวลา และค่อย ๆ เติบโตอย่างเงียบงามอยู่ในมือของผู้เป็นเจ้าของ

Kato Takaya กล่าวว่า “ถ้วยชาจะสมบูรณ์ก็ต่อเมื่อมันได้จากมือของผมไปแล้ว เมื่อมันถูกใช้งาน และกาลเวลาได้ผ่านพ้นไป sabi จึงจะเริ่มปรากฏ สิ่งที่ผมสร้างขึ้นเป็นเพียงจุดเริ่มต้นเท่านั้น ส่วนที่เหลือจะถูกสร้างขึ้นโดยผู้ที่ครอบครองมัน และโดยกาลเวลา”

ไม่ใช่รูปแบบ หากคือวิธีมองโลก

wabi-sabi ไม่ใช่รูปแบบของการตกแต่งภายใน และไม่ใช่เพียงคำที่กำลังเป็นที่นิยม หากแต่เป็นวิธีเผชิญหน้ากับโลก เป็นการมองเห็นความงดงามอันลึกซึ้งในสิ่งที่ไม่ครบพร้อม สิ่งที่แปรเปลี่ยน และสิ่งที่จะสูญหายไปในสักวันหนึ่ง การได้หยิบถ้วยชาขึ้นมาถือไว้ในมือ ก็เท่ากับได้ทำให้วิธีมองโลกเช่นนั้น กลายเป็นของตนเองชั่วขณะหนึ่ง

Kato Takaya กล่าวทิ้งท้ายว่า “ไม่ใช่เพราะความไม่สมบูรณ์แบบจึงงดงาม สิ่งที่ไม่สมบูรณ์แบบนั้นงดงาม เพราะมันยังมีชีวิตอยู่ ผมคิดว่าทั้งถ้วยชาและผู้คนก็เป็นเช่นเดียวกัน”

ผลงาน Shino และ Seto-guro ของ Kato Takaya สามารถรับชมได้ที่ Gallery Son